جاى هيچ‌گونه شكى را باقى نمىگذارند كه بعضى از جنبه‌هاى نهضت حسين ( ع ) ، بعدها مورد غفلت قرار گرفت و منحرف گرديد و تحت بيرق اين دو ماجراجو ، منفذى براى بيان احساسات و خشمگينىهاى آنان عليه بنى اميّه شد . اين مقايسه ما را به نكتهء مهمّ ديگرى نيز رهنمون مىسازد . مختار و ابن الزبير به موفقيت چشمگير سياسى در اعمال تهورآميز خود دست يافتند و هر دو نفر براى مدّت چند سالى قادر به حكمرانى بر بخش‌هاى معينى از عالم اسلام شدند ، ولى هيچ‌يك نتوانستند پس از مرگ خود پيروان مذهبى را براى خويش بجاى گذارند ، گرچه ، در يك معنا به اندازه خود حسين ( ع ) شهيد بودند ، به هيچ عنوان ، كوچك‌ترين مدرك تاريخى دالّ بر اين كه ابن الزبير پس از مرگ فرقه‌اى از پيروان خود را به جاى گذاشته باشد وجود ندارد . نام مختار براى مدت كوتاهى از سوى گروهى كوچك زنده نگهداشته شد ، ولى به زودى هويّت خود را از دست داد و در گروه وسيع‌ترى غوطه‌ور شد . ( 64 ) دليل آن هم روشن و حياتى است . مختار و ابن الزبير و حاميان آنها ، آرمان مشخص و ديدگاه ويژه‌اى كه بتواند خاطره ايشان را در تاريخ تفكر مذهبى در اسلام زنده نگه دارد نداشتند . قيام حسين ( ع ) و هدف او ، از طرف ديگر ، گرچه از نظر نظامى شكست كامل بود ولى آن چنان آشكارا مورد حمايت قسمت اعظم جامعه اسلامى قرار گرفت كه نامش نشانه هويت و يا موجوديت دومين گروه بزرگ در اسلام شد . علّت آن اين بود كه نهضت حسين ( ع ) بر اساس ديدگاهى ويژه از رهبرى جامعه قرار داشت كه در دو فصل اول بررسى شد و در مطالعه نامه‌هاى حسن ( ع ) به معاويه و حسين ( ع ) به شيعيان كوفه خاطرنشان گرديد . خاطره مختار و ابن الزبير با گذشت زمان محو شد و تنها جايى را در سرگذشت‌هاى تاريخى براى خود باز كرد . ياد حسين ( ع ) در قلوب و انديشه مسلمين همچنان زنده ماند . و شاهدى پيوسته براى ارزش‌هاى بخصوصى شده است . بخشى از جامعه مسلمين از ياد و هدف حسين ( ع ) به قيمت واقعيّت‌هاى سياسى و بدون توجّه به آن حمايت كرد . ولى هنوز در جزء اصلى وجود مذهبى در اسلام باقى است . اين بخش از جامعه مسلمين توسط اكثريت به نقش فرقه‌اى كشانده شد ، اكثريتى كه اگر چه بدون اشتياق ولى در عين حال با واقعيّت‌هاى سياسى در جنبه‌هاى مذهبى مصالحه و سازش كرد .